داتاشینى دیکتاتۆر | ئاسۆ جه‌بار

دروستکردنى دیکتاتۆر...پیشەسازییەکى زیندوو

دیکتاتۆریەت لەدیکتاتۆرەوە دەستپێناکات، بەڵکە لەو کۆمەڵگەیەوە هەڵئەقوڵێت کە ئیرادەى نییە، روانینێکى سەربەخۆى نییەء رێخۆشکارێکى زەلیلە لەبەردەم دەسەڵاتى رەهاى حیزبء ستەمکارء جەبەروتى ستەمکارىء داگیرکارىء پارەبەخشینەوەء راوڕوتء تاڵانکردنى کۆمەڵگە لەڕێى یاساى جەنگەڵء حوکمى حیزبء جەبەرى ستەمکارىء ترسء چەواشەکارییەوە. بەڵام رایەکى دیکەش هەیە کە دەڵێت دیکتاتۆرەکان بە ڕێکەوت عەرشى دەسەڵات دەگرنە دەستء کۆمەڵگەش لەناو ئەو رێکەوتەدا دەژێنن. بەڵام ئەم بۆچونە ناتوانێت جیهانبینىء سیستمى دیکتاتۆریەتمان بۆ بدۆزێتەوەىء ئەو پێکهاتە ئاڵۆزء یەکانگیرەمان بۆ هەڵوەشێنێتەوە کە لەیەکچرکەى مۆنۆپۆلیزەکردنء هەژمونگەرى دەسەڵاتء دامەزراوە هەڕەمییەکانى دیکاتۆریەتدا بەرهەمدێتء بەردەوام خۆى بەرهەمدەهێنێتەوەء خولقێنەرێکى نەخشەیەکى داگیرکاریى بەهێزە لەئاستە جیاجیاکانى شارستانى وەک فاشیستیەتى مۆسۆلۆنىء کۆنترۆڵکردنى کۆمەڵگەء دروستکردنى یەکیەکێکى کۆنکرێتیى کولتورىء کۆمەڵایەتىء سیاسى لەسیستمێکى تۆتالیتاریى دیکتاتۆریدا وەک ستالینء بەلشەفیزم، دروستکردنى کۆمەڵگەیەکى سەربازى لەپێکهاتەیەکى رێکخراوەیى گەورەدا وەک هێتلەرء سیستمى نازیزم. دروستکردنى کۆمەڵگەیەکى بێدەنگ لەئەتمۆسفیرێکى سەرتاسەرى زەبروزەنگء نهێنىء کوشندەء مەترسیدارء ترس بەخشدا لەیەکەیەکى هەیکەلى ئەمنىء سەربازىء کولتورى بەعسیزمدا وەک سیستمى دیکتاتۆریەتء بەعسیزم لەسەردەمى سەدام حسێندا.

وەکچۆن دیکتاتۆرەکان لەخۆیانەوە دروست نابن، هاوکات ستەمکاریش رێکەوتێکى خێراء سەیروسەمەرە نییە، ستەمکارى تەنها بریتى نییە لەداپڵۆسینء کوشتنء وێرانکارىء پڕکردنەوەى زیدانەکان، ستەمکارى جیهانبینییەکى گەورەى پێکهاتەیى ئالۆزە لەسەر نەخشەیەکى شارستانىء کۆمەڵایەتى، کەواتە وەکچۆن ستەمکاریى جەستەیى لەئارادایە، ستەمکاریى مێژوویىء شارستانىء رۆشنبیرىء حیزبىء پەروەردەیىء ئابورىء سیاسىء دەروونىء بەڕێوەبردن پێکهێنەرى ئەو سیستامە نالۆژیکىء وێرانکارەیە کە وێرانکارء پێکهێنەرى کڵێشەیەکى دیاریکراوى کۆنترۆڵکردنء خاڵیکردنەوەى هەر پێکهاتەء دامەزراوەیەکە لەجیهانبینییە جیاوازء سەربەخۆکانء پڕکردنەوایان بە کەرەستەگەلێکى دیکتاتۆرىء نائەخلاقىء نالۆژیکى تائاستێکى قوڵى ستەمکاریى.  

کاتێک دیکتاتۆرەکان دەبن بەخاوەنى هێزێکى گەورەى سەربازى، هەر لەسوپاى ئامادەباشەوە تادەگاتە چەکى قورسء بۆمبى کیمیاوىء بەکتریىء بایلۆژىء ئەتۆمى، ماناى ئەوە نییە دیکتاتۆر لەدایەکدەبێت، بە مانایەک تەنها جەبەروتى سوپاء هێزى میلیتارى ناتوانن دیکتاتۆر دروستبکەن، نەخێر بۆنمونە چۆن کۆمەڵگە هەیە بەرهەمهێنەرى دیکتاتۆرە راستەقینەکانن، هاوکات زۆر کات یاسا دەتوانێت مەترسیدارترین سیستمى دیکتاتۆرى بخولقێنێت، زۆرجار مەزهەبێکى دیاریکراو یان دەسەڵاتێکى ئاینى یان ئیئتلافێکى رەگەزىء نەتەوەیىء مەزهەبى پێکڕا دەتوانن بەرهەمهێنەرى زەبەلاحترین سیستمى دیکتاتۆرى بین، هەر لەدیکتاتۆرییەتى ئابورییەوە تادەگاتە دیکتاتۆریەتى کارگێڕىء سەربازىء دامودەزگایىء پۆلیسىء میدیایىء ئیستیخبارێتىء نەتەوەیى.

زۆر بەسادەیى بۆ نمونە پڕۆژەیاسایەکى دەستورى دەتوانێت لەیەکچرکى غافڵگیردا مەترسیدارترین دیکتاتۆرء مەزنترین فاشیستت بۆ دروستبکات، هاوکات پێبەندىء هوتافکێشانێَکى کوێرانە بۆ سەرکردەیەکى شەڵاڵ لەگەندەڵء پێشێلکردنى مافى مرۆڤدا دەکارێت بەرهەمهێنەرى دیکتاتۆرێکى راستەقینەء زیندوو بێت. 

قوڕسترین شۆڕش، شۆرشە بەسەر دیکتاتۆرەکاندا، قوڕسترین شەڕ شەڕە لەگەڵ دیکتاتۆرەکاندا. بەڵام ئاسانترین کار دروستکردنء داتاشینى دیکتاتۆرە، مێژوو ئەو راستییانەمان بۆ دەخاتە بەردەست کە ئێستاکە لەم ساتەوەختى نوسینەدا دەبنە بەڵگەلێکى زیندوو بۆ راستکردنەوەى ئەو حەقیقەتە سادانەى کە تا ئەورۆکە بە زیندووى ماونەتەوە.

دروستکردنى دیکتاتۆر..پیشەسازییەکى راستەقینە

بۆ دۆزینەوەى شوناسى راستەقینەى ئەو پیشەسازییە سەرەتاییەى دروستکردنء زیندووکردنەوەى دیکتاتۆرء سیستمى دیکتاتۆریەت پێویستە بەرلەهەر شتێک بگەڕێینەوە بۆ ستراکچەرى ئەو بونیادە گەورەیەى کە دیکتاتۆرى لەسەر رادەوەستێت، بگەڕێینەوە بۆئەو  نیزامى دابەشبوونەى کە سەرلەبەرى پانتاییەکان لەساتەوەختێکى درێژخایەنى بێئاگاییەکاندا داگیردەکات، دەکرێت ئەو رێکخەرە گەورەیە بخەینە بەردەم پرسیارء راڤەکارى کە فەزاى بێدەنگىء سەرزەمینى بێدەنگء خامۆش دروستدەکەن، پێویستە ئەو ناوەندء دەزگاء پانتاییانە بناسین کە دەکەوێتە نێوان بێدەنگىء زەبروزەنگەوە، کە پردى پەیوەندین لەنێوان خامۆشىء دەسەڵاتدا، هاوکات سەرزەمینێکن لەنێوان مەرگء وەهمدا. مەرج نییە بگەڕێیتەوە سەر ئەو کاریزمایەى کە لەدەورى ئەو بوونەوەرە تەجەلادەکات، بگەڕێینەوە بۆ سەر ئەو عەدەمییەتەى کە لەدەرەوەى هەموو بوونەوەرەکان، هەموو هەبووەکان بەرپادەبێت، کەواتە ئایا ئێمە لەدەرەوەى ئەو خەیاڵگەیە دەژین، ئایا کەوتوینەتە دەرەوەى ئەو بازنە بێسنورەى کە فەزاکانى دیکتاتۆر دەکێشنء دووبارەدەبنەوە، ئایا لەهەموو بوونەوەرێکدا ئەو کاریزمایە دروست نابێت؟ تۆ بۆئەوەى لەدەرەوەى ئەو مۆنۆپۆلیزەیە قسەبکەیتء رامانێکى دیکەء دنیابینیەکى دیکە بەرپابکەیت، دەکرێت لەدەرەوەى ئەو وێرانەیە، لەدەرەوەى ئەو ستراکتورە کۆنکرێتییە جارێکى دیکە بڕوانیتە ئەو بونیادەء ئەو کاریزماو مۆنۆپۆلیزە گەورەیەى کە دیکتاتۆر خەلقى دەکاتء دەبێتە خالقء بەرپاکەرى ئەو پانتاییە کۆنترۆڵکراوانەى کە مرۆڤەکانى تیادا دەژین. ئەو وەک کورتکەرەوەیەکى گەورەى ژیان، تەنها مەرگدۆستێکى کارا نییە بۆ بەرپاکردنى مەرگ؛ نەخێر ئەو لەخودى مەرگ مۆدیلێکى دیکەى ژیان بەرپادەکاتء خەیاڵێکى سەرتاسەرى بێئیرادەى تاکەکانء ئیرادەیەکى گشتى کۆنکرێتى دروستدەکات، دیکتاتۆر خولقێنەرێکى گەورەى فەنتازیاء حیکایەتە وەهمیەکانە، کاتێک تەواوى ناوەندەکان دەبنە دارێژەرء بەرپاکەرانى کۆنتروڵء چاودێریکردنء لێپرسینەوەء تەرجەمەکردنى شفرەکانء هێماکانى ئەو دەسەڵاتە، تۆ بەئاسانى ناتوانیت سەربازگەیەک لەمزگەوتێک جیابکەیتەوە، ناتوانیت قوتابخانەیەک لەرێکخراوێکى حیزبى یان لەدەزگاکانى دەسەڵات جیابکەیتەوە، یان زانکۆ لەبەندیخانە جیابکەیتەوە، کاتێک سەرجەم ناوەندەکان دەبنە موڵکى دەسەڵاتء حیزب؛ ئەوکاتە سیستمێکى ئاسۆیى کۆنترۆڵء مۆنۆپۆلیزەکردن بەرپادەبێت، ئەوکاتە دیکتاتۆرء کاریزماکانى بەسەر تەواوى نێوەندەکاندا دابەشدەبن، دەرئەنجام مامۆستایەک یان مەلایەک دەتوانێت هەمان رۆڵء کاریگەریى دیکتاتۆر ببینێت، ئەوکاتە مزگەوتێکء خوێندنگەیەکء زانکۆیەک دەتوانن هەمان رۆڵى حیزبء دیکتاتۆر ببینن، کاتێک دیکتاتۆر بەسەر تەواوى ناوەندء موۆڤەکاندا دابەشدەبێت، گرنگ نییە دیکتاتۆر هەیە یان نییە، راڤەکردنى ئەم بۆچوونە زۆر بە سادەیى پەیوەستە بە ڕوانینء دنیابینیە هاوشێوەکانء لەکارخستنء خەساندنى سەرلەبەرى جیاوازییە فەرهەنگىء رۆشنبیرىء شارستانییەکانء یەکسانکردنەوەى سەرلەبەرى ئەو ناوەندە ژیارییە بە پانتاییەکى گەورەى بەرهەمهێنانى ئیرادەیەکى گشتیى پاوانکراوى تاکڕەهەند.(دەسەڵاتى کوشندە.ل10)

دیکتاتۆریى میدیایى

لەکاتێکدا دەسەڵاتی دیکتاتۆری سەدام حسێن بەهەموو هێزء جەبەروتى خۆیەوە خاوەنی تاکەیەک تەلەفزیۆنء ڕادیۆیەکء یەک دوو ڕۆژنامە بوو، ئەورۆکە دیکتاتۆرە لۆکاڵییەکان خاوەنی دەیان تەلەفزیۆنء سەدان ڕادیۆء ڕۆژنامەء هەفتەنامەء مانگەنامەء وەرزەنامەء هاوکات خاوەنی دەیان دەزگای ئیعلامیء فەرهەنگی گەورەن کە بودجەى خەیاڵی لەبەردەستیاندایە بۆ چەواشەکردنی کۆمەڵگەو ڕاهێنانی کۆمەڵگە لەسەر تەمومژء بێمتمانەییء ئاوەژوکردنی راستیەکانء شێواندنی هەواڵەکانء دەستەمۆکردنء راڤەکردنی هاوڵاتیان لەڕێی گێڕانەوەى حیکایەتەکانء فرۆشتنەوەی سەروەریء ترساندنء بێدەنگکردنی کۆمەڵگە لەڕێی زەبەلاحی دەزگا ئیعلامییەکانیانەوە.

دەزگا نهێنییەکان

دیکتاتۆرەکانى پێشوو خاوەنی تاکەیەک دەزگای نهێنی بوون بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگەو کوشتنی جیاوازییەکانء بەندکردنء تەعزیبدانی نەیارەکانیانء کوشتنی تاکەکەسء گروپە ئۆپوزسییۆنء رەخنەگرەکان. بەڵام دیکتاتۆرە نوێکان خاوەنی دەیان دەزگای نهێنین بۆ چاودێرکردنی کۆمەڵگەو کۆنترۆڵکردنی. دیکتاتۆرى نوێ تاسەرئێسک دژایەتى ئۆپۆزسیۆنء دەنگە جیاوازەکان دەکات، دواجار بکوژێکى راستەقینەى نەیارء دژء جیاوازىء هەمەڕەنگییەکانە. ئەم دەزگایانە سەرباری ئەوەى دەزگاگەلێکی هەمەڕەنگن بۆ دۆزینەوەى نەیارو رەخنەگرو ئۆپۆزیسۆنء کەسانی ناڕازی، هاوکات دەزگاگەلێکن بۆ ترساندنء تۆقاندنی تەواوی کۆمەڵگە لەڕێی هەڕەشەکردنء نانبڕینء دەرکردنء خۆگیڤکرنەوەء کۆشتنی نهێنیء لێدانء تەعزیبدان، ئەم جۆرە لەدیکتاتۆر دابەشدەبێت بەسەر سەدان دیکتاتۆری بچوکدا، سیستمی کارکردنء سەرۆکایەتى تەواو جیاوازە لەسیستمی دیکتاتۆرەکانى پێشوو، بەواتایەک تەنها سەرکردەکان دیکتاتۆرنین، بەڵکە سەرجەم ئەندامە خۆشەویستء باڵادەستء خاوەن هێزەکان دەبنە دیکتاتۆر، بۆنمونە لەسەردەمی دیکتاتۆرەکانی پێشودا سەرجەم دەزگا رۆشنبیریء فەرهەنگییەکان لەژێر کۆنترۆڵی دیکتاتۆرو حیزبدابوون، وەک کوتلەیەکی کۆنکرێتیء بەرجەستەکراوێکی کۆنترۆڵکراو، بەڵام لەسەردەمی دیکتاتۆرە لۆکاڵییەکاندا دەزگا رۆشنبیرىو فەرهەنگییەکان دەچنەژێر کۆنترۆڵی بەرپرسە دیکتاتۆرو ستەمکارەکانەوە، دەرەنجام ئەو بەرپرسە حیزبیانە دەبنبە بیریارو فەیلەسوفء سەرنوسەرء حاکمء وەرزشەوانء نوسەرء ئەدیبء رۆژنامەنوس. بۆنمونە لەسەردەمی دیکتاتۆری پێشوودا سەرجەم یانە وەرزشییەکان لەژێر کۆنترۆڵی حیزبء حکومەتێکی دیکتاتۆردا بوون، بەڵام ئەوڕۆکە لەژێر سایەی ئەم مۆدیلە تازەیەی دیکتاتۆرییەدا یانە وەرزشیەکان دابشدەبن بەسەر سەدان بەرپرسی دیکتاتۆرو پیاوی حیزبیدا، لەسەردەمی دیکاتاتۆرەکانی تردا قسەکردنء رەخنەگرتن جێى بایەخء گرینگیدانء حساب بۆکردن بوون، بەمانایەک هەموو رەخنەو قسەکردنێکی جیاواز دەسەڵاتی دیکتاتۆری رادەچڵەکاندء دەستبەجآ دەیگرتنء گرتوخانەکانی لێ پڕدەکردن یان ئەو نوسینء رەخنانە دوچارى دڵەڕاوکێىء سەریەشەى دەکردن، بەڵام دیکتاتۆرە مۆدێرەکان سآ شێواز بەکاردەبەن، یەکەم: رێ بەهاوڵاتیانء رەخنەگرانء رۆژنامەنوسانء رۆشنبیران دەدات کە رەخنەبگرنء وتار بنوسنء لەتەلەفزیۆنء رۆژنامەء رادیۆکاندا قسەبکەنء رەخنەبگرن، بەڵام ئەم سیستمە دیکتاتۆرییە مۆدێرنە وەڵامیان ناداتەوە خەمساردو بێباکە بەرامبەر هەموو رەخنەو پێشنیارو خۆپیشاندانء مانگرتنء ناڕەزاییەک، هەرچى شێَوازی دووەمە: بریتییە لەهەڕەشەکردن لەو رۆژنامەنوسء رەخنەگرە دیارانەى کە رەخنەى جیدی دەگرنء ئاوێنەیەک دەدەنە دەست دیکتاتۆرەکان تاڕووی گەشی ناعەدالەتیء گەندەڵی خۆیانی تیادا ببیننەوە، هاوکات هەڕەشە لەو رۆشنبیرانە دەکەن کە راستییەکان ئاشکرادەکەنء شیکاریء راڤەکاری ئەکادیمی دەکەن بۆ هەڵماڵینی ئەو چەواشەکارییانە.

دیکتاتۆریەتى رۆشنبیرى

بەپێچەوانەشەوە سەرلەبەرى ئەو دەزگاء ناوەندە رۆشنبیریء هونەرىء فەرهەنگیانەی کە دیکتاۆرء ستەمکارەکان دروستیان دەکەن دەخرێنە بەردەست ئەو بەناو رۆشنبیرو نوسەرو رۆژنامەنوسء زورناژەنانەى کە کاریان تەنها ماکیاجکردنی دەسەڵاتء رازاندنەوەى رووی گەشەی ناعەدالەتیء دیکتاتۆرییە، هاوکات هەڵدەستن بە سازکردنى دەیان کەرنەڤاڵء فیستیڤاڵء بۆنەو موناسەبەی حیزبیء نەتەوەیی چەواشەئامێزء ساختەئامێز بۆئەوەى بیانکەن بە پاڵەوانی شاشەو فیستیڤاڵەکان.

شێوازی سێهەم : دیکتاتۆرە خەیاڵییەکان جیاوازترو هەژمونگەرانەتر کارلەسەر کۆنترۆڵء بێدەنگکرنء دەستەمۆکردنی دەزگا رۆشنبیریء هۆنەرییەکان دەکەن، بۆنمونە لەسەروەختی دیکتاتۆرەکانی پێشوودا دیکتاتۆرەکان تەنها خاوەنی یەک دەزگای رۆشنبیریء میدیایی بوون بۆ چاپء پەخشکردنی روانینء دنیابینیەکانى خۆیانء هاوبیرەکانیان، ئەم دەزگایانە سەرلەبەر سەر بە حیزبی حاکمء دیکتاتۆربوون کە ژمارەیان نەدەگەیشتە پەنجەکانی دەست، بەڵام ئەوڕۆکە دیکتاتۆرە خەیاڵییەکان بونبە خاوەنی دەیانء سەدان دەزگای رۆشنبیریء میدیایء دەزگاگەلی چاپء وەرگیرَڕانء هونەرو بڵاوکردنەوە، سەرباری ئەم داگیرکردنء مۆنۆپۆکردنە کە لەزۆر شوێندا باسمان کردووە(بڕوانە کتێبى دەسەڵاتى کوشندە لەکۆمەڵگەى دیکتاتۆرە بچوکەکاندا)، بەڵام ئەم دەزگا بەناو رۆشنبیریء فەرهەنگییانە بەرهەمهێنەرى سوپایەک نەخوێنەواری کوشندەو رۆشنبیری بێ ئاگاو بێباکن، هاوکات خۆڵقاندنی سوپایەک لەرۆژنامەنوسی موچەخۆرو فەرمانبەرء بێئەندازە بەرهەمهێنەرى سوپایەک لەمرۆڤی بێدەنگء نائەکتیڤ تەنها بریتى نییە لەپڕکردنء لێوڕێژکردنى رۆشنبیرى بە جەهلء بێدەنگىء دەستەمۆیى، نەخێر هەوڵێکى کوشندەشە بۆ کاولکردنى فەرهەنگى رۆشنبیرىء دنیابینى مۆدێرن، بەڵام ئەو دەسەڵاتە بێ سنور پارەیان بۆ هەڵدەڕێژێتء نەسریەی سیحریء بوودجەی بآ دایکء باوکیان بۆ تەرخان دەکات، دواجار ئەم سوپایە بێسنور گوێرایەڵن، بێ ئەندازە قسەنەکەرنء کاریان برەودانە بە بێدەنگیء هیچ نەوتنء سەرڕاوەشاندنء موجامەلەکردنء دەستخوشیکردن لەناعەدالەتی وێرانکردنی کۆمەڵگەو دەزگاکان بەبێدەنگىء درووستکردنى وەهم.

دیکتاتۆری نوێ لەهەموان زیاتر تەلەفزیۆنء رادیۆو رۆژنامەو هەفتەنامەکان پڕدەکەن لەهاشۆهۆشی دیموکراسیء مافی مرۆڤء کۆمەڵگەی مەدەنی، لەڕاستیدا هیچ دیکتاتۆرێکى دنیا هێندە ئازاو چاونەترس نەبووە وەک دیکتاتۆرە مۆدێرنەکان بەبآ شەرم وەک رەخنەگرێکء رۆشنبیرێک قسەبکەن، جارناجار وەک فەیلەسوفء بیرمەند دەردەکەون، هەندێکجار وەک رۆشنبیرء رۆژنامەنوس، دواجار وەک ئەکتەرێکى ئەفسانەیىء پاڵەوانێکى وەهمىء حیکایەتخوانێکى کۆپیکراو.

ئەوەى ئەم مۆدێلە نوێیەی دیکتاتۆریەت لەمۆدیلەکانی دیکە جیادەکاتەوە ئەو سیستمە ئاڵۆزو وێرانەکارو ووردەکارەیە کە کاریان ئاوەژووکردنء ساختەسازىء چەواشەکردنء بەرهەمهێنانى جەهلە لەڕێى کەرەستەگەلێکى مۆدێرنەوە.

دیکتاتۆرییەتى ئابورى

هاوکات ئەم مۆدێلە چەند خاوەنی عەقڵێتێکی کۆنزێرڤاتیڤء نابەرپرسء ناعادیلە، عەقڵێتێکیشە خوازیاری داگیرکردنی سەرلەبەری سەرچاوە ئابوریء فەرهەنگی رۆشنبیریء میدیاییء سیاسییەکانە، عەقڵێتێکە هەڵگری حەشارگەیەکی پەنهانە بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە لەڕێی کۆنەپەرستیء چەوساندنەوەى ئابورییەوە.

رامین جەهانبەگلو دەڵێت: "دیموکراسى دەستپێکەرى مێژوویەکە کە مرۆڤ تیایدا لەوپەڕى گوماندایە لەبارەى بنەماکانى دەسەڵات، یاساء مەعریفەوە، هەروەها بنەماکانى پەیوەندى یەکێک بە ئەوى دیکەوە لەگشت شێوازەکانى ژیانى کۆمەڵایەتیدا." بەواتایەک ئەوەى کۆمەڵگە ناشرین دەکات بێدەنگییە، یەکێکە لەفاکتەرە گرینگەکانى دروستبونى دیکتاتۆریەتیش، سەربارى ئەوەى کۆمەڵگەى بێدەنگء ملکەچء خۆشباوەڕء بێ پرسیار کۆمەڵگەیەکى مردووە، هاوکات کۆمەڵگەیەکیشە هەنگاوەکانى چەند دوورن لەکرانەوەء خولقاندنى کولتورێکى مۆدێرن، هێندەش هەنگاوەکانیان نزیکە لەجەهلء بەربەڕیەتء هوتافکێشان بۆ دروستکردنى دیکتاتۆرە مۆدێرنەکان.  

بەڵام ئەم سیستمە ئالۆزە لەدیکتاتۆریەت بەرهەمهێنەرى پانتاییەکى گەورەى سەرلێشێواوىء نابەرپرسیاێتىء یاساى جەنگەڵییە. دیکتاتۆرى خەیاڵى خۆى بەخاوەنى سەرلەبەرى داهاتء بودجەء دەستکەوتەکانى نیشتیمان دەزانێت، لەمیراتگرێکى دڵڕەق دەچێت کاتێک سەرلەبەرى ئەو میراتەى کە بۆ هەموان بەجێماوە بەهى خۆى دەزانێتء دەیکات بەناوى خۆیەوە.

    دیکتاۆرە نوێکان یان لۆکاڵییەکان، پێکڕا دەبنە داگیرکارێکى راستەقینەى سەروەتء سامانى نیشتیمانى، هەر لەکانە نەوتییەکانەوە بۆ پاڵاوگەکانء بۆرییە نەوتییەکان، هەر لەپڕۆژەى کارەباوە بۆ بودجەء داهاتى کارەبا، هەر لەبازرگانییە گەورەکانەوە تادەگاتە خاوەندارێتیکردنى کۆمپانیاء

لەکۆتاییدا دیکتاتۆر دەڵێت من خاوەنى هیچ نیم، ئەگەر بمرم دەبێت شارەوانى بمنێژێت، دیکتاتۆرێکى دیکەش ئێمە خاوەنى هیچ شتێک نیین، نە کۆمپانیامان هەیە، نە بازرگانى دەکەین، یەکێکى دیکەش مانگانە 400 هەزار دۆلار وەردەگرێتء هیچ ناڵێت. بودجەى وڵات بەبەرچاوى کۆمەڵگەء جیهانەوە تاڵاندەکەنء تێدەپەڕێت....تاد

دیکتاتۆرییەتى بێدەنگى

چەند بێدەنگى دیکتاتۆرء ستەمکار دروستدەکات، دە ئەوەندەش فشارء رەخنەء ناڕەزاییەکان رێگرێکى گەورەن لەبەردەم دروستبوونى دەسەڵاتێکى دیکتاتۆرء ستەمکار. ئەوەى گەندەڵىء ناعەدالەتى جوانترء جوانتر دەکات بێدەنگىء داخرانى شارستانییە.

کۆمەڵگەى بێدەنگ..پێکڕا کۆمەڵگەیەکى قڕوقەپە بەرامبەر سیخناخبوونى گەندەڵىء هەڵاوسانى ناعەدالەتیى کۆمەڵایەتىء فەرهەنگىء ئابورى، بێدەنگە بەرامبەر موچەى زۆروزەوەندەى پەرلەمانتارء وەزیرء بەرپرسء بێئاگایە بەرامبەر موڵکء ماڵى بێشومارى سەرکردەء بەرپرسء عەنتەرەکانى حیزبء حکومەت، بێخەبەرە لەراوڕوتى گەندەڵخۆرەکانى ناو حکومەتء حیزب، خەوتووە لەسەر پێخەفى رزیوى کولتورێکى هەژارء دنیابینیەکى زەلیل، پێکڕا کۆمەڵگەیەکى نائەکتیڤء نابەرپرسیارء بێخەمە بەرامبەر نەبوونى گۆڕانء چاکسازىء بەڵێنى درۆء حیکایەتى دووبارەء کڕیارێکى زەلیلە لەبەردەم فرۆشتنەوەى سەروەرىء بەسەرهاتە مێژووییەکان بە نرخێکى گران. بێدەنگە بەرامبەر کردنى رۆژى لەدایکبوونى سەرکردەکان بە پشووى رەسمى، بێدەنگە بەرامبەر بودجەى دەیان ملیۆن دۆلارى حیزبەکانء ناشەفافیەتء شاردنەوەى نهێنییە دارایىء ئابورییەکان.

کۆمەڵگەى بێدەنگ تەنها کۆمەڵگەیەکى خامۆش نییە لەسەر ئاستى سیاسىء کۆمەڵایەتىء فەرهەنگى، نەخێر کۆمەڵگەى بێدەنگ رووبەرێکى گەورەیە بۆ گەشەپێدانى کۆنخوازىء ئاستى سفرى رۆشنبیرىء گەشەکردنى جەهلء گەشانەوەى نەریتخوازىء ناعەدالەتى کۆمەڵایەتىء کولتورىء ئابورىء ژیارى. بەڵام بە پێچەوانەوە کۆمەڵگەى زیندوو خاڵییە لەبێدەنگىء پڕە لەدەنگء ناڕەزایىء فشارء دەنگء رەنگى جیاواز.

لەکۆتاییدا دیکتاتۆریەتء دروستکردنى دیکتاتۆرەکان رێکەوتێکى ئەفسانەیى نییە، بەڵکە پیشەسازییەکى راستەقینەء زیندووە لەسەر ئاستى رۆشنبیرىء کۆمەڵایەتىء فەرهەنگىء ئابورىء پەروەردەیىء دواجار بێدەنگى دروستکارێکى راستەقینەى دیکتاتۆرء ستەمکارء بکوژەکانە، بە پێچەوانەشەوە فشارء ناڕەزایىء دروستبوونى ئۆپۆزسیۆنء دادگاییکردنى وەزیرء بەرپرسء تاڵانچىء گەندەڵخۆرء بکوژەکان رێگرێکى راستەقینەن لەبەردەم ئەو پیشەسازییە راستەقینەیەدا کە کارخانەیەکى گەورەیە بۆ دروستکردنء جوانکردنى دیکتاتۆرەکان.

بۆچوون نووسین

ناردنی ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ هاوڕێیه‌ك