 بۆ ڕیکلام له چراکاندا لێره کرته بکه |
چەمكى گوتار لەڕەخنەى شانۆییماندا. | نیهاد جامی
قسەكردن لەچەمكى گوتار لەناو ڕەخنەى شانۆییماندا قسەكردن نیە لەنووسینى گوتارى ڕەخنەییمان هێندەى سەرەتایەكە بۆ جۆرێك لەئیشكردنەوەى ڕەخنە بۆ چۆنیەتى خوێندنەوەى نمایشى شانۆیى، چونكە گوتار لەڕەخنەى شانۆییماندا هەر لەو چركەوەى خەریكى گەشە كردنە بۆ لەدایك بوون، بۆ ئەو كۆرپەلەیەى كە ئامانجیەتى بە جەستەى ڕەخنە خۆى بناسێنىَ، لەگەڵ دەركەوتنى ئەو ڕەخنەیە دێتە بوون، بەڵام بەر لە كردەى لەدایكبوونەكە گوتارێكى مردووە . بەهۆى ئەوەى ئەو خانەیەى پانتایى ڕەخنەى تیایدا دەكەوێتە جولەو دەبزوێت خانەیەكى مردووە، بۆیە سەرهەڵدانى لەو خانە مردووەو لەدایك بوونیشى بەم شێوەیە جەستەیەكى مردوو دێنێتە بوون، هەر بۆیە ناتوانىَ بوونى خۆى وەك گوتارێكى سەربەخۆ بسەپێنێت، سەپاندنى ئەو گوتارە زانستیە بەدەرخستنى تێبینى بینەر نیە، بەڵكو مەبەست لە خوێندنەوەو جیهانبینى دەق ونمایش ودۆزینەوەى رەهەندى جوانكارى وخوێندنەوەى سینۆگرافیاو جەستەى ئەكتەر ودرككردن بە كۆدەكانى نمایشە، بەڵام چونكە ئەو گوتارە لەگۆشەى تێبینى سادەو كرچ وكاڵەوە ئاماژەى بۆ جیهانى نمایش كردووە، ئەو ئاماژە كردنە سەرەڕاى ئەوەى تێبینى هەر بینەرێك بووە نەك ڕوانینى ڕەخنەیى ڕەخنەگر، ئاماژەى بۆ ڕووە ناوەكیەكان نەكردووە، بەڵكو هەموو بەهایەكى ڕەخنەیى بۆ ڕووە دەرەكیەكان تەرخان كردووە . ئەمەش ڕاستەوخۆ بۆتە هۆیەكى سەرەكى بۆ نەبوونى روحێكى زیندوو لەجەستەى ڕەخنەى شانۆییدا، هەروەها نەبوونى ئەزموونى بەرزى شانۆیى كە بەرەو پێشڤەچوون و گۆڕان لەئاستە دەست نیشان كراوەكانى گوتارە شانۆییەكە بڕوات، ئەوەش بۆتە مانەوەى بەشێك لەو گوتارە باوەى نمایشى شانۆییدا، كە ڕێگەى نەداوە ڕەخنەگر لەساتى ئامادە بوونى (1) قووڵ بێتەوە بۆ قووڵایى نمایش وچوونە ناو ئەو دیوى خانەكانى جەستەى نمایشەكە، بۆ ئەوەى كۆدە ووردەكانى ببینێت وشكست و بەرزبوونەوەى بونیادى نمایشەكە دەربخات . چونكە وەك دەركەوتووە ڕەخنەى شانۆییمان دركى بە (كۆدى گەیاندن) نەكردووە، بەڵكو بە بەردەوام (كۆدى دەربڕین) دیاربووە تیایدا، ئەو كۆدەش كۆدێكى كاتیە وبینەر هەستى پێدەكات، ئەویش مەسەلەى چێژ وەرگرتنى كاتیە چ لەكاتى نمایش یا لەخوێندنەوەى دەق، بەڵام ئاخۆ (كۆدى گەیاندن) گەیاندنى دالەكان كە بەرەو پرسیارە فەلسەفیەكانى بوون دەمانبەن تاچەند لەنمایشەكان ئاشكرا كراون، هەڵبەت ئەو پرسیارانە لەنمایش بوونى نەبووە، ئەوەش پەیوەستە بە ئامادەنەبوونى ئەزموونى باڵا وئامادەبوونى گوتارى باو لە نمایش دەگەڕێتەوە . هەڵبەت كاتىَ لەدیدگاى سیمیۆلۆژیەوە سەیرى گوتارى ڕەخنە ئەكەین بۆ نمایشى شانۆیى، نابىَ ئەو ڕاستیە فەرامۆش بكەین كە ئەو گوتارە ڕەخنەییە تا ئێستا نەیتوانیووە سیمیۆلۆژیانە تەنانەت دەقە شانۆییەكانیش بخوێنێتەوە، لەوانەیە ئەو پرسیارە بێتە پێشمانەوە كە ئاخۆ ئەو دەقانە لەناو بزووتنەوە شانۆییەكەمان ئامادەبوونى هەیە؟ لەو كاتەدا مەبەستمان تەواوى ئەو نووسینانە نیە كە كۆمەڵە دەیالۆگێكى سادەى بەسەر یەكەوە كەڵەكە كردووەو ناوى دەقى لێناوە هێندەى مەبەستمان ئەزموونى نووسینە لەلاى (ئەحمەد سالار، گەزیزە، بەرزان فەرەج، دلشاد مستەفا، دانا رەئوف) (2) كە ڕەخنە لەبەرامبەر دەقەكانى ئەو نووسەرانە كە (بەرزان فەرەج) ى لىَ دەرچێت ئەوانیتر خۆیان شانۆكارن و لەناو شانۆ وەك پرۆژە بیر دەكەنەوە و دەزانن شانۆ چى پێویستە، كەچى ڕەخنە نەیتوانیووە لەبەرامبەر ئەو تێكستانە ئاماژە ئاشكرا بكات وبونیادە سیمیۆلۆژیەكە لە پڕۆسەیەكى سیمیۆلۆژیاى ڕاڤەكارى بخوێنێتەوە ئەوەى ژۆلیا كریستیفا بە (سیمانالیزا) (3) ناوى دەبات . ئامادە نەبوونى خوێندنەوەى سیمیۆلۆژى یەكێكە لەو خەوشانەى نەیهێشتووە شانۆى ئێمە بەرەو پێش بڕوات، چونكە ئامادەبوونى ئەو ڕەخنەیە واتا خوێندنەوەى ئاماژەو هێماو وێنە شانۆییەكان وڕەچاوكردنى لایەنى ئیستاتیكى شانۆ كە لە گوتارە ڕەخنەییەكەماندا بوونى نیە، كە ڕەخنە لەو ڕێگەیەوە نەیتوانیووە زمانێكى تایبەت بەخۆى هەبێت، ئەوەش بۆ غیابى ئەو گوتارە ئەبستیمیە دەگەڕێتەوە، دیارە ئەوە بەو مانایە نیە هەوڵى چەند شانۆكارێك لەو بوارەدا فەرامۆش بكەین، بەڵكو ئەوەى مەبەستى ئێمەیە زیاتر بایەخدانە بە رەخنەى سیمیۆلۆژیى، ئەگەرچى لەوبوارەدا چەند هەوڵێك ئەگەر دەگمەنیش بن جێپەنجەیان دیارە. (4 ) گوتارى ڕەخنەى شانۆى كوردیى نەیتوانیووە (بونیادى عەقڵى) و (بونیادى نەستى) بەشدارى پێبكات لەبوارى زانستە مرۆییەكان كە زمان كەناڵى پەیوەندى نێوان ئەو دوو بونیادەیە، شكستى ئەو گوتارە لە نەدۆزینەوەو دیارى نەكردنى ئەو پەیوەندیە دێت كە لەنێوان (ووشە- دال) و(چەمك- مەدلول) هەیە، واتە وون بوونى ئەو زمانە تایبەتەى ڕەخنەو درووست نەبوونى ئەو دەیالۆگە لەنێوان (شانۆكار/وەرگر) كە دەبێتە هۆى ئەوەى ئەو پەیوەندیەى پێویستە زۆر پتەو بێت لەنێوان شانۆكار و وەرگر لێك دەترازىِ . ئەگەرچى چەند جیاوازیەك هەبێت لەنێوان (زمان/ ئاخاوتن) لەبەر ئەوەى زمانى كۆمەڵایەتى لەجەوهەردا سەربەخۆیە لە تاك، بەڵام ئاخاوتن بەشێكى تاكە لە زمان، چونكە زمان ئەو سیستمەیە تەنها بوارى خۆى دەناسێت وە (ئاماژەى زمان) دوو ڕووخسارن كە لەیەك جیا ناكرێنەوە (دال/ مەدلول) لەو كاتەشدا نابىَ ئەوە بیر خۆمان بەرینەوە كە بنیاتنانى ئاماژە لەسەر بونیادێك بنیات دەنرێت كە چەمكى شاراوەى هەیە، ئەوەش كارى ڕەخنەگر لەو كاتەدا دەكات بە تەئویلكردنى دەلالى و دۆزینەوەى رەهەندو ئاسۆكانى ئەو شاراوەییە كە مەدلولە، ئاماژەى دیاریكراو سیستمێكى پێكهاتەیى دەقە لەناو سیستمى زمانى پێكهاتەیى . پڕۆسەى ڕەخنەیى كردەیەكى تەئویلكاریە لەناو دۆزینەوەى چەمكە قووڵەكان، لەوانەش بەدواى دەسەڵاتى زمان دەگەڕىَ، كە كۆمەڵە ئاماژەیەكە پێویستە تەئویل بكرێت بۆ گەیاندن بە مەدلولەكان، چونكە ئاماژە پێكهاتەى (دال/مەدلول) ە، پێویستە ڕەخنەگر مەدلولەكان بخاتە دواوە بەشێوەیەك كۆتایى نەبێت، چونكە ڕەخنەى شانۆیى خوێندنەوەو ڕاڤەكردنى نمایشى شانۆییە، بە بنەمایەكى سەرەكیش دادەنرىَ بۆ گەشەكردنى ڕەوتى شانۆیى كە پەیڕەوى میتۆدى فیكرى یا هونەرى دەكات، بونیادى ڕەخنەى شانۆیش بەدواى دیدگاى هونەرى وێڵە بۆ دەستگیربوونى خانە زیندووەكان كە پەیوەندى دەلالیان بە نمایشەوە هەیە . بۆیە ڕەخنەگرى شانۆیى توانا بەراییەكانى لە بونیادى بەرهەم هێنانى ڕەخنەدا پەیوەستە بەتواناى زانستى و ئاگایى ئەوانەش دەبنە بنەماى ئەو ڕێسایە بۆ بونیادى ڕەخنە، چونكە پڕۆسەى ڕەخنەیى ڕۆڵى خوێندنەوەى ئەنجامى داهێنەرانەیە بۆ نمایشى شانۆیى، ڕەخنە هیچى لە هێلكێشانى تیۆرى كاركردن یا نمایشى شانۆیى كەمتر نیە، بەڵكو دەبىَ ڕەخنەگر زانیارى لەكرۆكى زانست و توخمە هونەریەكان هەبێت، گرنگترین توخمیش بۆ ڕەخنەگر بریتیە لە بۆشاییەكان ولقەكانى كردەى دەرهێنان، ئەوانەى دەبن بەچەند بەشێكى شاراوەو بچوك لە دەرهێنان وهۆش هەستى پێناكات . دەرهێنانى شانۆیى بەرهەم هێنانێكیترە بۆ بونیادى دەق.. كەسى ڕەخنەگریش هەڵدەستێت بە تەقاندنەوەو دۆزینەوەى لایەنە شاراوەكانى نمایش بەگشتى و دەرهێنان بەتایبەتى، ئەوەش بەهۆى پڕۆسەى پشكنین و گەڕانە، پێویستە ڕەخنەگر ئاگادارى سەرجەم شێوازە دەرهێنانیەكان بیًَت، هەر لەسەردەمى یۆنانەوە تا دەگاتە دوا ئەزموونە شانۆییەكان، لەو ڕێگەیەوەش دەتوانىَ بڕیارى خۆى بدات بۆ بونیادى نمایشى شانۆیى، لەبەر ئەوەى ڕەخنەى شانۆیى خوێندنەوەى پڕۆسەى نمایشى شانۆییە، بۆیە دەبىَ لەو پڕۆسەیە نواندن و سینۆگرافیا لەپاڵ دە ق ودەرهێنان بخوێندرێتەوە، ئەوانەش لە گوتارى ڕەخنەى شانۆى كوردیى ئامادە بوونیان نیە، بۆ ئەوەى ڕەخنەى شانۆییمان بتوانىَ گوتارێكى زانستى و زمانێكى تایبەت بەخۆى هەبێت پێویستە سوود لەگوتارى ڕەخنەى شانۆى هاوچەرخ وەربگرێت، ئەو ڕەخنانەى دواى ئەوەى پەیوەندیى نێوان زانستە مرۆییەكان و ئەدەبى گواستەوە بۆ پەیوەندیى ئەو زانستە بە شانۆوە، رزگاربوون لەچوار چێوە ڕەخنەییە باوەكان مەبەست تیایدا هەنگاونانى ڕەخنەیە بەرەو قۆناغێكیترەوە، ئەوەش هاوكاتە لەگەڵ گەشەسەندنى نمایش، بەبىَ بەرەوپێش چوونى شانۆ ڕەخنەش لە غیابدا دەبێت، كاتىَ ئەزموونى باڵاى شانۆیى هاتە بوون ئەوە كاتە قەڵەمە ڕەخنەییەكانیش ئەوانەى پێشتر خۆیان لەئەزموونى بەرزى ڕەخنە نەدۆزیبۆوە دەردەكەون . رەخنەگرى شانۆیى وەكو كەسى هونەرمەند وایە گەر بازنە داخراوەكان جىَ نەهێلێت، ناتوانێت لەپرۆژەى ئەلتەرناتیڤ و جیاواز تێبگات، چونكە ئەگەر بوونى ڕەخنە لەشانۆى سوونەتى بۆ داگیرساندنى گلۆپى سوور بێت لەبەرامبەر دەرچوون لە هاوكێشە چنراوەكان، ئەوا ئەمڕۆ ئەو ڕەخنانە بە تێبینى دەرهێنان لەقەڵەم دەدرێت . رەخنەى نوىَ كۆتایى بە دەسەڵاتى دەق هێناوە (5) لەو سەردەمەدا ئەو دەسەڵاتە لەلاى خوێنەرە، كاتىَ لەگوتارى ڕەخنەییماندا ئەو دەسەڵاتە لە نووسەر بسەنینەوەو بیدەن بە تەئویلكار بۆ ئەوەى لەناو گوتارە ڕەخنەییەكە بتوانێت تەئویلى جیاواز بكات، ئەو ساتە ڕەخنە دەبێتە تێكستێكى سەربەخۆ بۆ بنیاتنانى مانا، وەك دەق یا دەرهێنان خاوەنى گوتارێكى تایبەتمەند دەبێت، چونكە ئەو كاتە ڕەخنە بووە بە بنیاتنانەوەى تەواوى پڕۆسە ئەدەبى وهونەریەكە، بەهۆى ئەوەى بەدواى ئاشكراكردنى ئاماژە وون بووەكان گەڕاوەو هەوڵیداوە لەدۆزینەوەى ئەو وون بووانە ماناى كەشفنەكراو بدۆزێتەوە، ئەوە دۆزینەوەى رەهەندى یەكەمى ئاماژە نیە هێندەى بنیاتنانى مانایە لەناو گوتارە ڕەخنەییەكە . خوێندنەوەى ڕەخنەیى دەق توانایەكى تەواوى هەیە بۆ دووبارە خوڵقاندنەوەى دەقى نمایش، چونكە ئەو خوێندنەوەیە یەك سیستمى دەست نیشان كراو فرمان بە پرۆسە ڕەخنەییەكە ناكات، بەڵكو هەڵدەستىَ بەتەئویل كردنەوەى تەواوى دەق و دواتر خوێندنەوەو هەڵوەشاندنەوەى دەقى بینراو كە پەیوەستە بە هەڵوەشاندنەوەى سینۆگرافیاى نمایش و سەر لەنوىَ ڕێكخستنەوەى لەناو گوتارە ڕەخنەییەكەدا، ئەوەش بنیاتنانەوەى مەدلولە لەناو بونیادى دال، لەژێر ئەو تێڕوانینەوە ئەوە دەڵێین كە گوتارى ڕەخنەى شانۆى كوردى پێویستە لەناو خوێندنەوەى بیبلۆگرافى و ئەرشیفى بێتە دەرەوە و بەرەو دەروازە مرۆییەكان هەنگاو بنێت و لەسەر ئەو زانستانە ئیش بكات، چونكە تائێستا گوتار لەڕەخنەى شانۆییمان لەناو مێژوودا دەق و نمایشى دواندووە، ڕووكەشانە سەیرى ئەو پەیوەندیەى كردووە، بەهۆى ئەوەشەوە نەیتوانیووە دال بگەیەنىَ بە وەگر، ئەوەش وون بوونى هەر جۆرە پرۆسەیەكى كەشف كردن بووە، بۆیە هەمیشە ئەو ڕەخنەیە لەپەراوێزى نمایش ماوەتەوە . رەخنەگرى شانۆیى نەیتوانیووە لەناو ڕەخنە ئاراستەى ئەو گوتارە بكات كە نمایشى بنیاتناوە، ئەوەش بۆ چەندین هۆكار دەگەڕێتەوە، گرنگترینیان نەگەیاندنى (دال) ەكانى دەق وجیاكردنەوەى (دال) ە لە (مەدلول) پڕۆسەكەى بەرەو خوێندنەوەیەكى سادە بردووە، چونكە جیاكردنەوەى دال لە مەدلول هەروەك سیستمى زمان و ئاماژەكەیەتى، كە بەبۆچوونى سۆسێر ئەو سیستمە دەربڕین دەنووسێتەوە . ئەوەش سیستمێكى دیاریكراوە پەیوەندى ڕاستەوخۆى بە ماتریالەكانەوە نیە، چونكە نەدۆزینەوەى ئاماژە لەپڕۆسەى خوێندنەوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هۆكارەى كە كە ئاماژە پەیوەندى بە ناوێكى دەست نیشان كراو نیە، بەڵكو چەمكى پەیوەندیى (مەدلول) ە، بە وێنەى دەنگى كە (دال) ە، بۆیە (دال/ مەدلول) ڕێسایەكى سەربەخۆ نین، بەڵكو دوو ڕووخسارى ئاماژەن، ئەوانەش تا ئێستا نەبوونیان بۆتە مردوویى گوتارى ڕەخنەى شانۆى كوردیى، دیارە ئەوانەش تاكە ئەلتەرناتیڤى ئەو گوتارە نین، بەڵكو سەرەتایەكى زانستین بۆ خوڵقاندنى گوتارە ڕەخنەییەكە، كە لێرەوە هەوڵ دەدەین لەسەر چەند چەمكێكى سەرەكى ناو ئەو گوتارە بێینە دوان بۆ ئەوەى بتوانین لەسەر جۆرى ئیشكالیەت و ئەو گریمانە ڕەخنەییە بوەستین كە لەداهاتوودا دەتوانىَ ئیشى لەسەر بكات، ئەوانیش سىَ چەمكى سەرەكیە كە بریتین لە (زمان، دەسەڵات، گوتار ). زمان لەگوتارى ڕەخنەى شانۆییدا زمان لەپانتایى ئاخاوتندا نازانێت بىَ هەڵوێست بێت، بەڵكو لەساتى نەبوونى هەڵوێست خۆى بێدەنگ دەكات، چونكە ئامادەنەبوونى وەك دەسەڵاتێًك وبوونى تەنها وەك جەستەیەك بێت، مردنیەتى خۆیمان بۆ نمایش دەكات، بەو پێیەى كە زمان بزۆزە ئەو كارە لەتواناى مرندا نیە، هەربۆیە لەكاتى بوونى هەڵوێستیش (6) دەسەڵاتە دەست نیشان كراوەكەى فراوان دەكات، جولەكانى خۆى لەو پانتاییە دەست پىَ دەكات، ئەو چێژەى ڕەخنەگر لەپڕۆسە شانۆییەكە وەریدەگرێت دەقێكى پىَ بەرهەم دێنێت كە گوتارى رٍِەخنەیە . بۆیە زمان لەگوتارى ڕەخنەى شانۆییدا، دووانە لەنێوان (نمایش/ وەرگر) چونكە خاسیەتى ئازادبوونى خۆى دەپارێزێت، ئازادبوونیشى هاودژ بوونیەتى لەگەڵ (ووشە/ ئاخاوتن) دا، ئەوەش درككردنى زمانە بەوەى هەریەكە خاوەنى سیستمى تایبەتى خۆیەتى، سیستمى ئازادى زمان.. دەسەڵاتى ڕەهاى زمانە، چونكە گەر زمان نەبێت ووشە ناتوانێت ببێت بەسیاقى ڕەخنە لەنێو كۆدەكانى نمایش، كەواتە زمان دەسەڵاتى ڕەخنە دادەمەزرێنێت، هەروەك كارى شانۆیى گوتارێكە ئاراستەى وەرگر ئەكرێت بۆ ئەوەى كەناڵى گەیاندن ئاخاوتنى خۆى تیادا درووست بكات، ئاخاوتنێك لەدەسپێكدا ووشە دەیەوىَ بەرهەمى بێنىَ، بەڵام ڕێكخەرێكى زانستى نیە بۆ سیاقەكەى تا لەنێو بۆشایى دەقدا زمان دەسەڵاتى بۆ درووست بكات . زمان نەبینراوەكان دەبینێت وپێمانى نیشان دەداتەوە، ڕووبەندەكانى سەر ڕووى ڕادەماڵىَ و زەمەنە وەستاوەكان بەجولە دەخات، پرسیارە كەشف نەكراوەكانمان ئاراستە دەكات و وەڵامە كۆنەكانمان دەكوژێت، ڕووبەرووى پرسیارە نوێیەكانمان دەكاتەوە، ماوەو كاتمان بۆ دەست نیشان دەكات بۆ ئەوەى بتوانین پرسیارەكان بەبىَ وەڵام بەجىَ بێلین وخۆشمان هەوڵى ئاشكرا بوونى نەبیستراوەكان بدەین، وەك بینراوەكان.. بیستراوەكانیش بكەین بە بینراوو بیستراو . تاوەكو بەشە شاراوەكانى نمایش دیار بخات كە زمان بە وەزیفەى خۆى دەزانێت بۆ دامەزراندن، ئەو شێوە ئاخاوتنەى تیا بنیات دەنێت لەنێو چەمكى (دال) ى نمایش كە تیایدا بتوانىَ ئاماژەكان بدۆزێتەوە، تاوەكو مەدلولەكانى دال بخوێنێتەوەو دال ئەو ڕووبەرە نەنووسراوە بنووسێتەوە، ئەوانەش واتە دال ومەدلول بەیەكەوە لەڕووبەرێكى نوێدا گوتارى خۆیانى ئاراستە دەكەن، گوتارێك زمان سەربەخۆیى خۆى تیا دەسەپێنێت، بونیادى زمان بەسىَ قۆناغ تێدەپەڕێت (سەرنج، گوتار، دەق ) كە دیارە ڕەخنەى ئێمە زیاتر لەناو سەرنج ئیشى كردووە، ئێمە لێرەدا لەسەر هەریەك لەو قۆناغانەى ناو گوتارى ڕەخنەیى دێینە دوان و هەڵوەستەیان لەسەرئەكەین . دەسەڵات لە گوتارى ڕەخنەى شانۆییدا نووسینى ڕەخنەى شانۆیى پێویستى بە مەعریفەو ڕۆشنبیریەكى فراوانى شانۆ و هونەرو زانستەكان هەیە، ئەو چاوگە ڕۆشنبیریە دەسەڵات لەگوتارى ڕەخنەدا دەپەڕێنێتەوە بۆ قۆناغەكان، بۆ ڕەهابوونى دەسەڵات میتۆدێك نیە تواناى ئەوەى هەبێت گریمانى قۆناغى دەسەڵاتەكان بكات، بەڵكو دانانى بەو سىَ قۆناغەش تەنها لەدیدێكى تایبەتمەندەوە پۆلینى دەكەین، دەكرىَ لەنێو ئەو سىَ دەسەڵاتەشدا بپەڕێتەوە . رەخنە لەخاڵى ئەلفەوە لەسەرنجەوە دەست پێدەكات ئەوەشیان نابێت بە ڕەخنەى شانۆیى، بەڵكو سەرنجى ڕەخنەییە، چونكە ڕەخنەگر سەرنجە سەرەتاییەكانى خۆى تۆمار دەكات، لەبارەى ئەلف وباى جولەو چۆنیەتى ئاستى چێژى نواندن، لە فەلسەفەى نمایش قووڵ نابێتەوە، زۆرجار ئەو سەرنجانە لەووتارێكى چەپڵە ئامێزبوون خۆى دەبینێتەوە، ئەوەش بۆ ئاستى نزیكایەتى لە پەیوەندیى كەسى دەگەڕێتەوە، یاخود بە پێچەوانەوە ووتارێكى سادەى دەرزى ئاسا ئاراستەى نمایشى شانۆیى دەكرىَ، ئەوەش دیاردەیەكى باوى ناو ڕەخنەى شانۆییمانە، لەو كاتەدا سەرنجگر ئەكتەرێك تاوانبار دەكات كەبۆچى پشتى لە بینەرانە، یاخود لە جولەى دەرەكى كە بینەر بە ئاسانى لێى تێدەگات، بەردەوامیش ئەو نووسەرى سەرنجانە دەیانەوىَ بۆچوونێكى تەسكتر لە عەقڵى خۆیان گریمانى ووتارەكەیان بكەن كە گوایە ڕەخنەى بنیاتنەریان نووسیوە . لەدیدێكى تایبەتمەندەوە ئاماژە بۆ ئەوە دەكەین كە ڕەخنەیەك نیە پێى بووترىَ ڕەخنەى بنیاتنەر و ڕەخنەى ڕووخێنەر، بەڵكو ئەوە ئاستى نمایشە وادەكات ڕەخنە بنیاتنەر بێت، بەهەمان شێوە نمایشێكى ئاست لاواز ڕەخنە بۆ دەرهێنەر دەبێت بە ڕەخنەى ڕووخێنەر، بەشێوەیەكى گشتى ڕەخنە لاى ئێمە لەسەرنج دەربازى نەبووە، ئەوە جگە لەچەند هەوڵێكى دەگمەنى ئەو بوارە نەبێت كە ئەوانیش لەبنەڕەتدا خۆیان خەریكى شانۆن و تواناى ئەوەیان هەیە لەناو شانۆ بیربكەنەوە گوتارێك بنیات بنێن كە دەیالۆگكردن بێت لەنێوان نمایش و وەرگر . ئەو نووسینانە كە شانۆكاران خۆیان دەینووسن بەمەبەستى دەیالۆگكردن و بنیاتنانى گوتارێك كە دەبىَ بە كەناڵى پەیوەندى نێوان شانۆكار و بینەر، دەبێتە پەڕینەوە لەقۆناغى ڕەخنە، پەڕینەوەیەك دابڕانە لە (سەرنج) ەوە دێتە نێو (دەسەڵاتى گوتار ). گوتار پەڕینەوەیە لە سەرنجەوە بۆ خوڵقاندنى دەسەڵاتى ڕەخنە كە لەتواناى دابێت كۆمەڵە پرسیارێك بەرهەم بیێنێت لەئاستى بینین و بیستن، ئەو كاتە ڕەخنەگرى (گوتارى ڕەخنە) ڕۆڵى بینەرێكى ئاسایى نابینێت، بەڵكو دەبىَ بە ئامادەبوویەكى بە ئاگاى نمایشەكە، كە بانگەشەى بەهاى نمایش دەكات، دواى پڕۆسە شانۆیەكە دەیەوىَ نمایش لەگوتارێكى تایبەتمەندى ڕەخنەدا زیندوو بكاتەوە، چونكە بەپێى چەمكە بونیادگەریەكەى بارت هەموو ووتراوێك نەووتراوێك دەشارێتەوە، كەواتە ڕەخنە ڕۆڵى تەئویل كردنى ئەو نەوتراوانەیە لەنێو ئەبستیمێكى شانۆیى (مرۆڤ.. بوون.. سرووشت) دەخاتە نێو پانتاییەكى ئازادو گوتاریش بەرەو ئاخاوتن دەبات . ئەو گوتارەى لە ئاخاوتنەوە خۆى بنیات دەنێت، نووسین لەو گوتارە دەبىَ بە دالى ڕەخنە، فەرمانى نووسینەوەو داڕشتنەوەیەكى نوىَ بەجىَ دەگەیەنێت، دەیەوىَ دەلالەتەكانى بۆ ئاشكرا بێت، تەنها زمانیشە دەتوانىَ دەلالەتەكانى بۆ بدۆزێتەوە، هەر بەو شێوەیە زمان كۆمەڵە ئاماژەیەك دەدۆزێتەوە، ئەو ئاماژانەى بەهەموویان بوونى گوتار پێكدێنن، لەكامل بوونى گوتار ڕەخنە دەیەوىَ پانتایى نمایش فراوانتر بكات، بۆیە مەبەستیەتى لە گوتارەوە دەسەڵاتى خۆى بپەڕێنێتەوە كە لەو قۆناغەدا بە (دەقى ڕەخنەیى) پێناسى دەكەین، بە دەق بوونى ڕەخنە لە گوتارى ڕەخنەى شانۆییدا ئاستى بەرەو پێش چوونى دەست نیشان دەكرێت . دەقى ڕەخنەیى بەرەنجامى ئەزموونى شانۆیى ئەلتەرناتیڤە وا دەكات ڕەخنە دەقێكى تایبەت بەخۆى بنیات بنێت وەك (دەقى نووسەر)و (دەقى نمایش) ئاواش ڕەخنە ببێت بە (دەقى ڕەخنە ). پارێزگاریكردن لەسەربەخۆیى ئەو دەقە گرنگیەكى تایبەتمەندى هەیە، توانایەك نەبىَ لەدەرەوەى دەسەڵاتى خۆى بەسەریدا زاڵ بێت، بەڵكو ڕەخنەگر بتوانىَ دەقێكى سەربەخۆ جیا لەدەقەكانیتر بنیات بنێت، ئەوەش ڕزگاركردنى ڕەخنەیە لە پەراوێزى دەق ونمایش بۆ بوونى بە دەقى سەربەخۆ . دەقى ڕەخنەیى نووسینەوەى دەقى نووسراوى نووسەرە لەڕێگەى تەئویل كردنەوەى زمان، بەرهەم هێنانێكى ترى دەرهێنانى شانۆییە، ئەوەش ڕەهابوونى گوتارى باوى تێكشكاندووە، واتە خۆى ڕزگار كردووە لە (ئاگایى) و (نەست) ى بۆ تەرخان كردووە، نەست دەبىَ بە ڕابەرو داینەمۆى ئەو دەقە، چونكە (سەرنج/ گوتار) لە ئاگایى من وەك تاكێك دەیانەوىَ ڕەخنە بنیات بنێن، هەرچى دەقە دەیەوىَ (ئاگایى من) بكات (نەستى كۆمەڵى) ئەوەش ئاگایى كولتووریى ڕەخنەگر دیار دەكات و وادەكات نرخ بۆ نووسین و ڕەخنەكانى دابنێین، چونكە كێشەى بەرهەم هێنانى مەعریفەى شانۆیى هەیە، لەساتى بەرهەم هێنانى ڕەخنە هەستى پێناكات، ئەو كات ئەو تەنها ڕەخنەیەك بەرهەم دێنىَ، كە لە گوتارەوە پەڕیوەتەوە بۆ دەق، دامەزراندنى دەقى ڕەخنەیى مردنى ووتارى ڕەخنەى ڕابردوو ئاشكرا دەكات، مەرگى ووتارە باوەكان كە تەنها سەرنجى بینەر بووە نەك تێڕوانینى ڕەخنەیى بن، ئەو نووسینەوە نوێیەى ڕەخنە هەموویان وەلا دەنىَ و لەو دەقەوە كار بۆ گوتارى ڕەخنە دەكات، كە گوتارەكەش دواتر بەهۆى سیاقى نمایش دەیگەیەنىَ بەو پانتاییە ئەفسووناویە كە یەكەمجار ڕووبەرووى دەبینەوە، ئەویش پانتاییە شاراوەكانى دەقى ڕەخنەییە، كە كۆمەڵە بونیادێكى بەیەكەوە بەستۆتەوە، پەیوەندى نێوان گوتارو دەق پەیوەندیەكى ئاڵوگۆڕە لەسەر بەخشینى مەعریفە بەیەكترى، ئەوەش نووسینەوەى دەقى ڕەخنەییە، دەقێك كە دەبێتەوە بە گوتارى ڕەخنە، بەواتاى گوتارى ڕەخنەى شانۆى كوردى بریتى دەبێت لەدەقى ڕەخنەى شانۆییمان، ئەوەش لەنووسینەوەى گوتارى ڕەخنەو بەرهەم هێًنانەوەى ڕەخنەیە وەكو دەق . نووسینەوەى ڕەخنەى شانۆیى خاڵى شكست لەو ووتارە ڕەخنەییانەى ناو ڕەخنەى شانۆییمان نەبوونى پرسیارە، بەوەى نەیتوانیووە ئەو دەستەواژانەى لەناو نووسین دەیڵێت بیسەلمێنێت، دواتر پێویستە لەتێگەیشتنمان بۆ ئەو هەموو سەرنجە سادانەو بوونى گوتارێكى ڕٍەخنەیى نائامادە پرسیارى ئەوە بكەین: ئایا ڕەخنەى شانۆیى گوتارێكى زانستى تایبەتمەندە بە شانۆ؟ یاخود دەقێكى دیارى كراوە و دەشىَ بە دەقى ڕەخنە ناوى بەرین؟ ئەوەى دواتریان هەرگیز ڕەخنەى شانۆى ئێمە نەیتوانیووە بیرى لىَ بكاتەوە، دیارە كاتىَ سەیرى ئەو ووتارانە دەكەین دەبینین ئەو ڕەخەنەیە خاوەنى گوتارێكى زانستى شانۆیى نیە، چونكە خوێندنەوەى "پڕۆسەى داڕشتنەوە، چارەسەرى دەرهێنان، سینۆگرافیا، نواندن، دەلالەتەكانى دەق" نەبووە، بەڵكو وەك سەرەتا ووتمان سەرنجى بینەرن.. نەك ڕەخنەگرى شانۆیى، ئەوەش حالەتێكى سوونەتى لاى بەشێكى ئەو دەرهێنەرە شانۆییانە خوڵقاندووە، ئەو دەرهێنەرانەى خاوەنى ئاگاییەكى شانۆیى نین، هەر بۆیە بەرامبەر ووتارێكى ڕەخنەیى زوو هەڵدەچن گوایە ئەوە ڕەخنە نیە، بەبۆچوونى ئەو دەرهێنەرانە دەبىَ ڕەخنە سەرنجەكانى بینەر بخاتە ڕوو . پرسیارەكەى ئێمە لێرەوە دەست پێدەكات: ئەوانەى بینەر دەیانبینێت چ پێویست دەكات ڕەخنەگر جاریكیتر دەریبخاتەوە؟ پێویستە ڕەخنەگر بەدواى كۆدە شاراوەكانى نمایش بگەڕێت وپرسیارە نهێنیەكان بخاتە ڕوو، مەبەستى فكریى دەرهێنەر لەپشت وێنەى شانۆیى دەربخات، بەڵام ئامادە نەبوونى پڕۆسەى گەڕان لاى ڕەخنەگر دەیكەن بە كوێرێك تەنهابەچاوى نابینایەكەوە دەیەوىَ ڕوناكى ببینێت، بەڵام ئەو نابینێ.. چونكە كوێرە . ئەو كاتانەى ڕەخنەگر بۆمان دەسەپێنىَ كە ئەو ڕەخنەگر نیە، بەڵكو تەنها بینەریًَكە، لەبەرەنجامى چێژى خودیى پەناى بۆ ڕەخنە بردووە، لەپشت ڕەخنەوە دەیەوىَ ناشانۆكاریى خۆى بشارێتەوە، گرۆتۆفسكى ئاماژە بۆ ئەوە دەكات ئەوانەى ئەكتەرى خراپن دەبنە دەرهێنەرن دەرهێنەرە سەرنەكەوتووەكانیش پەنا دەبەنە بەر ڕەخنە . ئەو تێگەیشتنە دەسەپێتە سەر زۆر دەرهێنەرو ڕەخنەگرانى ئێمە، كە پێشتر نەیانتوانیووە ببنە ئەكتەرى سەركەوتوو بوونەتە دەرهێنەر، كە لەوێش هیچیان پێناكرىَ ناوى ڕەخنەگر لەخۆیان دەنێن . ئەو دۆخە نەیهێشتووە ڕەخنەگر بێتە پێشەوە، چونكە مەعریفەیەكى تۆكمە نەبووە بۆ ڕەخنە هێندەى ئارەزووكردن لە دۆزینەوەى پیشەكە كردوویانیەتى بە ڕەخنەگر، ئەوەش زیاتر كارى ئەرشیفى بۆ بەئەنجام گەیاندوون نەوەك بنیاتنانى دەقى ڕەخنەیى، بەهۆى ئەوەى نەتواناى ئەوەى هەیە گوتارێكى زانستیى لە شانۆدا بەرهەم بێنێت، نە تواناى ئەوەشى هەیە ڕەخنە بۆ ئەو ببێت دامەزراندنى (دەقى ڕەخنەیى) بۆ ئەوەى گوتارێكى زانستى بنیات بنێن و ببینە خاوەنى دەقى ڕەخنەیى دەبێت ڕەخنەگر سەربارى تێگەیشتنێكى فراوانى بۆ شانۆو زانستە مرۆییەكان كە بۆ ڕەخنەى نوىَ سوودمەند ئەبێت لێى، دەبێت میتۆدیانە ڕەخنە بنووسێت نەوەك ئارەزووى خودى بسەپێنێتە سەر ڕەخنە، چونكە نووسینەوەى دەقى ڕەخنە.. نووسینەوەیەكى هۆشمەندانەیە بۆ تێكستى شانۆگەریى و گوتارى نمایش، كە بە پڕۆسەى نووسینەوەى دەق دەست پێدەكات، تا دەگاتە گوتارى بینین لە نمایش، ئەوەش نووسینەوەى دەلالەتەكانى نمایش و كۆدەكان و ئاماژە دەرنەخراوەكان و تێگەیشتن لە چەمكى بینین و بیستنە، لەوێشەوە بەرەو نووسینەوەى پڕۆژەى نواندن و یەكخستنى لە كردەى دەرهێنان بەدواى هەڵوەشاندنەوەو تەئویل كردنەوەى سەر لەنوىَ ئەو پەیوەندیانە ڕێكدەخاتەوە، چونكە نووسینەوەى دەقى ڕەخنەیى هەڵوەشاندنەوەى نمایشە، بۆ ئاشكرا كردنى ڕووە شاراوەكان، تاوەكو ئەودیوى كردەى دەرهێنان ببینرىَ، بەدواى ئاشكرا بوونى بەشە شاراوەكان ئەوسا ڕەخنەگر ئەو بەشە هەڵوەشاوانە جارێكیتر بەیەكەوە دەبەستێتەوە، كە لە پڕۆسەى هەڵوەشاندنەوەو بنیاتنانەوەى نمایش پرسیارى ڕەخنەیى ئاراستە دەكات . لەڕێگەى ئەو زمانە تایبەتمەندەى خۆى وەك هەر دەقێك كە خاوەنى سیستمێكى تایبەتمەندە كۆمەڵە بونیادێك پێكدەهێنىَ ئەویش "دەق، دەرهێنان، نواندن، سینۆگرافیا" پێكهاتەى گوتارى دەقى ڕەخنەیین، ئەوسا ڕەخنە ناو دەبەین بە دەقى ڕەخنەیى . لەكۆتایدا با لەناو تێكستى دەقى ڕەخنەیى پەیوەندیى نێوان ڕەخنەگر ونمایش بە پەیوەندیى پڕۆسەى سێكسى بشوبهێنین، پەیوەندیەك خاڵى نەبێت لە عەشق، بەڵكو پەیوەندی ڕەخنەگر بە نمایش دەبىَ ئاوێتە بوونى عەشق بۆ توانەوە وبەرهەم هێنان، ئاوێتە بوونەكە ئەنجامى فاكتەرى سێكسیە كە لەیەكەیەكى تەئویلكارى دەیانتوێنێتەوە، بۆ بونیادێكى تازە كە بەرهەم وڕەنجى ئەو عەشقە بێت، نووسەرى دەقى ڕەخنەیى ڕۆڵى نێرینە دەبینىَ ونمایشە شانۆییەكەش دەبىَ بە مێینە، ئەگەر ئەندامى سێكسى پیاو نەبێت بۆ نێرایەتى نواندن لەو پڕۆسەیە، ئەوا پڕۆژەكە بە ئەنجام ناگات ناتوانىَ بە باڵا بوونى بسەپێنێت. (7 ) بۆیە قەڵەم كە بە مەبەستى نووسینەوەى دەق بەكار دێت، دەبىَ بە ئەندامى سێكسى پیاو، لێرەوە ئاماژە بۆ ئەوە دەكەین كە نێرینە لە گوتارى ڕەخنەى شانۆى كوردى خەسێنراو بووە یا تواناى ڕاپەڕاندنى كارى سێكسى نەبووە، بۆیە دەق ئاراستەى گوتارەكەى وون كردووە . ئەو كاتانەى قەڵەم مرخى لە نمایش خۆش كرد واتە حەزێكى غەریزەیى هەیە پاڵ بە نێرینە (ڕەخنەگر) ەوە دەنىَ بۆ كردەیەكى سێكسى (دوان لەسەر نمایش) كە دیارە لەو پڕۆسەیەدا هەردوو ڕەگەزەكە نێرومىَ (ڕەخنەگر/ نمایش) پێویستیان بەیەكتریى هەیە بۆ خوڵقاندن و ژیانەوە، ژیانەوە مەبەست لە چالاكى جەستەیە بۆ لەكار نەكەوتن (پێشكەوتنى ئاستى شانۆ) خوڵقاندنیش مەبەست لە بەرهەمێكە كە پڕۆسە سێكسیەكە بەرهەمى دێنىَ، ئەویش دواتر مناڵێك دێنێتە بوون (دەقى ڕەخنە ) ئەو مناڵە بەرنجامى تۆ سپێرمەكانى نێرینەیە، مەبەست هەست كردنى ڕەخنەگرە بە ڕووە شاراوەكانى نمایشە شانۆییەكە، كە بەهۆى مومارەسەكردنى سێكسى تۆ سپێرمەكانى ڕژاندۆتە سەر هێلكەكانى مێینە (خوڵقاندنى پرسیار لە نمایش) كێشى جەستەى زیاد دەكات و دەبىَ بە هەڵگرى گیانێكیتر كە دواتر لەناو خۆیدا ئەو گیانە گەورە دەبىَ و بەسك پڕى و ئاوسى ناو دەبرىَ كە ئەنجامى غەریزە سێكسیەكەیە، ئەو سێكساندنە وا لەو بوونە تازە دەكات كە بە كۆمەڵە قۆناغێك تێپەڕێت (تۆ، خوێن، گۆشت) تا دەبىَ بە جەستەیەكى ئازاد، كاتىَ ئەو قۆناغانەى تەواو كرد لەناو ڕەحمى مێینە (نمایش) دێتە دەرەوە (دەقى ڕەخنە ). بەڵام با ئەو پرسیارەش بكەین ئایا ئێمە ڕەخنەیەكمان هەیە بەناوى دەقى ڕەخنە یا ئەوەى هەمانە لەناو سەرنجى بینەر دەسووڕێتەوە؟ دیارە بەپێى ئەو چەمكە بۆ دەق نیمانە، ئەگەرچى لەڕێگەى نووسینى چەند شانۆكارێك ڕەخنە لە سەرنجەوە پەڕیوەتەوە بۆ گوتار، بەڵام تا ئەمڕۆ ڕەخنەیەكمان نیە لە پەراوێزى نمایش ڕزگارى بووبێت و ناوى بنێین دەقى ڕەخنە .
ئاماژەكان :
|
|||
|
|||
بۆچوون نووسینناردنی ئهم بابهته بۆ هاوڕێیهك
|
          |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
لێكبوردنو مهرجهكانی |
ڕەوەندی کوردی سەبارەت بەتیرۆری سەردەشت عوسمان و ئازادی رۆژنامەنوسی پڕۆژەی کەمپینیک پێشنیاردەکەن. |
زهبروزهنگ و فهنتازیاكانی* |
سهبارهت بهخۆشهویستی و خۆشهویستی پاكیزهیی |
ئایا رۆمان لهبهردهم كرانهوهدایه بهسهر ژانرهكانی تری ئهدهبدا |
بهقاچاغ ڕۆیشتن بهرهو سهرزهمینی خهیاڵ. |